|
|
 |
|
 |
| |
|
|
|
Texel
(bron wikipedia)
Het eiland Texel (West-Fries: Tessel) is het
grootste van de Nederlandse waddeneilanden, behorend
tot de provincie Noord-Holland. Tevens is Texel een
gemeente, waar ook de onbewoonde zandplaat
Noorderhaaks onder valt.
Het eiland ligt van oudsher in Texla. De oppervlakte
van de gemeente is 585,96 km² waarvan het grootste
gedeelte (416,14 km²) binnen- en buitenwater, het
landoppervlak is slechts ongeveer 170km². De
gemiddelde lengte van Texel is 20 km en de
gemiddelde breedte 8 km.
Texel heeft 13.718 inwoners (30 juni 2008, bron:
CBS). Van de beroepsbevolking van ruim 3500 mensen
werkt ca. 17% in de landbouw. De eerste inwoners van
Texel dateren mogelijk uit de Midden-Steentijd
(8000-4500 v. Chr); archeologen hebben daarvoor
aanwijzingen gevonden. In 1415 heeft Texel (het
gehele eiland) stadsrechten gekregen[1], daarmee kan
het eiland met enige fantasie als de (qua
oppervlakte) "grootste stad van Nederland" worden
aangeduid.
Texel is het enige Nederlandse waddeneiland met een
brede scholengemeenschap voor middelbaar onderwijs.
In Den Burg is de Openbare Scholengemeenschap De
Hogeberg gevestigd die onderwijs aanbiedt voor vmbo,
havo en vwo.
Texel en Eierland
Het huidige eiland Texel bestaat eigenlijk uit twee
eilanden: het zuidelijke Texel en het noordelijker
gelegen Eierland. In 1630 werd de Zanddijk voltooid
die beide Waddeneilanden met elkaar verbond. In 1835
richtte de uit Antwerpen afkomstige Nicolas Joseph
De Cock samen met enkele andere heren een NV op die
de kwelder tussen Eierland en Texel zou inpolderen
voor agrarisch gebruik. In de nieuw aangelegde
polder Eierland werd in 1836 ook een dorp gesticht
dat aanvankelijk Nieuwdorp heette, maar dat later
naar hem genoemd werd: De Cocksdorp
Landschap
Het landschap op Texel is rijk en divers. Texel
heeft behalve polders, brede zandstranden, duinen en
graslanden ook heide, bos en kwelders. Rond Den
Hoorn in het zuiden bloeien in mei grote
bollenvelden. Nationaal Park Duinen van Texel
beheert de zuidpunt van Texel, het gebied De Duinen
tussen Den Hoorn en De Koog, De Dennen, De Slufter
en De Muy.
De harde kern van het eiland wordt gevormd door de
Hoge Berg die ligt tussen Oudeschild en Den Burg.
Het is een morene ontstaan in het Drenthestadium van
het Saalien (de op een na laatste ijstijd). Het
hoogste punt ligt op 15 meter boven NAP. Ondanks de
bescheiden hoogte kan men van hier af het hele
eiland overzien. Keileem komt hier dicht aan de
oppervlakte. Dit vormt een harde, voor water
ondoordringbare laag. Rond de percelen liggen
zogenaamde tuunwallen. Dat zijn walletjes die uit
plaggen zijn opgebouwd. Deze tuunwallen vormen samen
met de glooiingen van het gebied een door velen
gewaardeerd landschap. Het gebied is dan ook een
landschapsreservaat. Op een helling van de Hoge Berg
liggen ook het Doolhof, een bosje uit 1764, en de
Zandkuil, Nederlands eerste insectenreservaat.
Een natuurlijk fenomeen is De Slufter, een gebied
binnen de brede duinketen aan de noordwestkant van
het eiland, vol kreken en geulen, dat in open
verbinding staat met de Noordzee. Het is ontstaan
door een duindoorbraak in 1858. Bij vloed loopt een
deel van De Slufter onder water en bij eb loopt het
water door de geulen weer terug naar zee. Daardoor
is slibvorming en verzilting ontstaan en moest de
vegetatie zich aanpassen. De Slufter is van de
Eijerlandse polder gescheiden door de Zanddijk.
Het buitendijkse natuurgebied de Schorren ligt bij
het wantij.
Eijerland was ooit een eilandje ten noorden van
Texel. Het werd toen Yerland genoemd. Door menselijk
ingrijpen, het plaatsen van zandvasthoudende
beplanting (o.a. helmgras) en beschutting werden
strand en duinen aan de noordwestkant van Texel
verbreed. Men begon daarmee in 1629. Tenslotte kon
een zanddijk worden aangelegd, die de twee eilanden
met elkaar zou verbinden. In 1846 werd de polder De
Eendracht drooggelegd, in 1847 de Prins
Hendrikpolder en in 1876 de polder Het Noorden.
Voortdurend moet strijd worden geleverd tegen de
kracht van zee en wind. Bij zware storm kunnen
tientallen of zelfs honderden meters duin worden
weggeslagen. In 1864 was in het noorden bij De
Cocksdorp een vuurtoren geplaatst, op ongeveer 3 km
van de zee. Nu staat de zee vlak onder de toren, die
door een asfalthelling en verschillende aangelegde
zeeweringen wordt beschermd. Het strand is zich nu
langzamerhand weer aan het verbreden. Ook in het
zuidwesten slibt voortdurend materiaal aan. Aan de
oostkant van Texel loopt een dijk die het eiland
beschermt tegen de Waddenzee.
Het hele duingebied van Texel, van de Hors tot aan
de vuurtoren vormt het Nationaal Park Duinen van
Texel.
In 2008 besloot de provincie Noord-Holland het
duingebied van Texel aan te wijzen als 'Aardkundig
Monument'. De status geldt voor de duinen tussen de
vuurtoren bij De Cocksdorp en de zuidpunt van Texel.
De 'onthulling' van het monument vond plaats op 8
oktober 2008 op de Bertusnol, één van de hoogste
duinpunten van het eiland. Noord-Holland kent 17
Aardkundige Monumenten, gebieden met 'unieke
aardkundige waarden' die planologische bescherming
genieten
Flora en fauna
Texel is een geliefd oord voor vogelliefhebbers. Op
sommige dagen kan een ervaren vogelaar wel honderd
verschillende soorten waarnemen. Er broeden in het
voorjaar vooral in de duingebieden ongeveer 80
verschillende vogelsoorten, maar in totaal zijn zo'n
300 soorten op Texel waargenomen. De Muy, een
duingebied tussen De Koog en De Slufter is een
beschermd gebied; het is de broedplaats van de
oudste lepelaarkolonie van Nederland. Andere
opvallende vogelsoorten op Texel zijn de dwergstern
en de velduil. De zilvermeeuw komt er in grote
aantallen voor.
De vegetatie is rijk en gevarieerd. De fauna minder,
vanwege de geïsoleerde ligging van het eiland. Toch
leven er nog hermelijnen, bruine ratten, 5
muizensoorten, konijnen, hazen, kleine amfibieën als
kikkers (bruine kikker en heikikker),
rugstreeppadden en watersalamanders. Vlinders op
Texel: o.a. de atalanta, distelvlinder,
Sint-jacobsvlinder, duinparelmoervlinder en, sinds
1995, het groentje. Duizenden insectensoorten zijn
op het eiland waargenomen
Texelse schapenkaas
In de 16e eeuw en in de 17e eeuw was de Texelse
schapenkaas door z'n bijzondere smaak al
(wereld)bekend. Naast de normale witte kaas, werd er
namelijk ook een bijzondere groene kaas gemaakt.
Deze kaas was groen gekleurd door een procedé
waarbij schapenkeutels in een neteldoek werden
gekookt, om vervolgens het groene sap daarvan in de
melk te laten lopen. Hier werd dan de kaas van
gemaakt, die door het mestsap een pittige smaak
kreeg en bovendien beter houdbaar was. Dit
bijzondere ingrediënt in combinatie met het Texelse
gras waar de schapen op grazen én de ambachtelijke
bereiding, maakte het tot een bijzondere kaas. Om
redenen van hygiëne werd de kaas in de jaren 30 van
de 20e eeuw door de Nederlandse Keuringsdienst van
Waren verboden
Veerdiensten
Vanuit Den Helder wordt een geregelde veerdienst met
het eiland onderhouden door de Koninklijke N.V.
Texels Eigen Stoomboot Onderneming (TESO) waarvan de
aandelen merendeels in handen zijn van de
eilandbewoners.
In de zomerperiode (tussen eind april en eind
september) is er nog tweede veerdienst van en naar
Texel, namelijk tussen Texel (Cocksdorp) en
Vlieland. Deze dienst is enkel voor voetgangers en
fietsers. De uitbater is de rederij De Vriendschap
Folklore
Texel heeft diverse folkloristische gebruiken. Op 12
december wordt Ouwe Sunderklaas gevierd. Dit is een
restant van het Sinterklaasfeest zoals dat werd
gevierd voordat het in de 19e eeuw werd
verburgerlijkt. In Den Burg is er een optocht van
mensen die 'speulen.' Speulen wil zeggen dat een
bepaald plaatselijk nieuwsfeit van het afgelopen
jaar wordt nagespeeld en in een bepaald daglicht
gesteld. Dat speulen gebeurt gemaskerd, zodat de
speulers niet te herkennen zijn. De hele nacht wordt
er verder gefeest waarbij er veel drank vloeit.
Op de zaterdag vóór Pinksteren wordt op Texel net
als elders in Noord-Holland het Luilak-feest
gevierd. Bij dit feest is het de bedoeling dat de
jongen de ouden wekken. Vanaf 'n uur of vier in de
morgen trekt de jeugd de straten op en begint daar
kabaal te maken. Belletjelellen, met zeep de ramen
bekladden en door de brievenbus schreeuwen zijn
manieren om de ouden uit bed te krijgen. Hoewel het
feest door vandalisme een slechte naam heeft
gekregen, is het in oorsprong een vredelievend,
Germaans feest dat tot doel had het begin van de
lente te vieren. Volgens sommigen heeft het
kabaalmaken ooit de bedoeling gehad boze geesten te
verdrijven, maar zeker is dit niet. Het is
waarschijnlijker dat het kabaal altijd al gediend
heeft als wekmiddel: de jongen wekken de ouden om
hen de ontluikende natuur, de schoonheid van de
lente, te tonen. Erg vredig dus allemaal... Het
hoeft geen betoog dat het feest voor de Texelse
jeugd een veel prozaïscher karakter heeft.
Op 30 april wordt de meierblis aangestoken. Dat zijn
grote vuren van afval- en snoeihout. Deze vuren
worden aan het begin van de avond aangestoken.
Sommigen poffen in dit vuur hun aardappels. Ook
raakt het gebruik meer in zwang om de gezichten
zwart te maken met het as. Volgens folkloristische
deskundigen is de meierblis een restant van een
Germaans gebruik om met vuren de geesten van de
winter te verdrijven. In 2003 waren er ongeveer 110
meierblissen op Texel.
Verder zijn er ook de vertellingen van Sommeltjes
die bij De Waal zouden wonen, in de Sommeltjesberg.
Deze vriendelijke lieden zouden 's nachts het
zilverwerk van de Texelaars komen oppoetsen. Het
geloof in Sommeltjes kwam ook voor op Wieringen,
daar echter heten de aardmannetjes Sammelkes.
Naast Sommeltjes waren ook andere bovennatuurlijke
wezens aanwezig op het eiland, althans volgens de
verhalen. Kinderen werden vaak bang gemaakt met
verhalen over de tientóóners. Deze tientóóners
bleken achteraf helemaal niet zo griezelig te zijn:
het ging hier om gewone mensen, tienteners. Wel echt
eng was Heintje Vaar, een wezen dat zich in sloten
en poelen ophield en kinderen die te dicht aan het
water kwamen bij de enkels greep en onder water
trok. Deze Heintje Vaar was een typische boeman en
verhalen over hem zijn, in verschillende vormen,
algemeen en dus niet specifiek Tessels |
|
|
|
 |
|
 |
|
